Türkiyədə əmək sağlamlığı və təhlükəsizliyi (ƏST) tətbiqlərinin ən kritik qırılma nöqtələrindən biri, ƏST-nin müəssisələrdə necə mövqeyləndiğidir. ƏST, bəzi qurumlarda bir idarəetmə sistemi olaraq ələ alınır; sahədəki riskləri azaldan, davranışı dönüşdürən və korporativ nəzarət gücünü artıran bir yapı olaraq görülür. Bəzi qurumlarda isə ƏST, "qovluğu hazır olsun" yanaşması ilə aparılır. Yəni ƏST-nin varlığı, sahədəki təhlükəsizlik səviyyəsi ilə deyil; denetimdə təqdim ediləcək sənədlərlə ölçülür.

Bu ikinci yanaşma Türkiyədə olduqca yayğındır. Çünki denetim mədəniyyəti sənədi görünür qılır, sahədəki dönüşümü isə ölçməyi çətinləşdirir. Bu səbəbdən bir çox müəssisə üçün "ƏST var mı?" sualının cavabı "qovluq var mı?" sualına dönüşür. Risk qiymətləndirməsi, təlim formu, təlim hesabatı, şura protokolu, təlimatlar… Bu sənədlərin hamısı qanunvericilik baxımından əlbəttə lazımdır. Lakin sənədlərin mövcudluğu tək başına sistemin işlədiyini ifadə etmir. ƏST-nin həqiqi hədəfi kağız istehsal etmək deyil; risk idarə etməkdir. Risk idarəetməsi edilmədikdə isə bir müddət sonra "sənəd var amma qəza var" həqiqəti ilə üzləşilir.

Bu yazı, Türkiyədə ƏST-nin "sənəd" olaraq algılanmasının niyə bu qədər yayğın olduğunu, bu algının müəssisəyə necə zərər verdiyini və sənədi sistemlə tamamlayan qurumların niyə daha güclü hala gəldiyini sahədəki reallıqla analiz edir.

ƏST-ni sənəd olaraq görmək, çox vaxt pis niyyətdən qaynaqlanmaz. Türkiyədə müəssisələrin böyük bir hissəsi yoğun rəqabətin və xərc təzyiqinin içində ayaqda qalmağa çalışır. İstehsal hədəfləri, termin təzyiqi, personal dəyişim sürəti, podratçı münasibətləri, baxım gecikmiləri və gündəlik əməliyyat qaçışı içində ƏST; "edilməsi lazım olan bir məcburiyyət" olaraq mövqelənir. Məcburiyyət olaraq görünən hər şeydə də təbii bir refleks yaranır: minimumu etmək.

Minimumu etmək, qanunvericilik baxımından ilk baxışda sənəd istehsal etməklə mümkündür. Çünki sənəd, konkret və asan denetlənə bilən bir çıxdıdır. Risk qiymətləndirməsi hazırlanır, təlim imzaları alınır, təlim keçirilir və hesabat yazılır. Bu proseslər qovluq içində nizamlı görünür. Denetim də çox vaxt sənəd üzərindən yürüdüyü üçün müəssisə bu hissi yaşayır: "Problem çıxmır, deməli yaxşıyıq." Halbuki bu, ƏST-nin ən təhlükəli yanılsamasıdır.

Bu yanaşmanın zərərini sahədə çox aydın görürük. Çünki ƏST-nin məqsədi sənədi tamamlamaq deyil, sahədəki riski azaltmaqdır. Sahədə riskləri azaltmayan bir ƏST yapısı, zaman içində müəssisənin "korporativ nəzarət gücünü" zəiflədər. Müəssisə riskləri bilir amma idarə edə bilmir. Uyğunsuzluqlar hesabata daxil olur amma bağlanmır. Eyni çatışmazlıqlar təkrar edir. Bu təkrarlar bir müddət sonra normalləşir. Normalləşən risk də böyür.

Qəza baş verdikdə isə sənədlərin mövcudluğu, müəssisəyə həqiqi qoruma təmin etmir. Çünki qiymətləndirmə mexanizmləri faktiki vəziyyətə baxar: risk bilinirdi mi, tədbir alınıbdı mı, bağlanma izlənibdi mi, təkrar edirdi mi? Türkiyədə bu problem xüsusilə outsource ƏST xidmətlərində daha görünür hala gəlir. Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı xidməti alan müəssisələrin bir hissəsi, ƏST-ni "Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatının işi" kimi görür. Mütəxəssis gəlir, hesabat yazır, sənədləri hazırlayır. Müəssisə də prosesin tamamlandığını zənn edir.

Sənəd odaklı ƏST-nin digər bir problemi isə müəssisə içindəki davranış mədəniyyətini dönüşdürməməsidir. Təlim verilir, imza alınır. Lakin davranış dəyişikliyi izlənmir. Halbuki ƏST-nin ürəyi davranışdır. Fərdi qoruyucu istifadəsi, maşın qoruyucu vərdişi, kilidləmə-etiketləmə disiplini, yüksəkdə işləmə refleksi, podratçı nəzarəti… Bunlar sənədlə deyil, sistemlə dəyişir. Sistem qurulmadıqda işçi davranışı "denetim günü yaxşı, denetim sonrası gevşek" şəklində dalğalanır.

Türkiyədə ƏST-nin sənədə sıxışmasının bir səbəbi də "uğur meyarının" yanlış təyin edilməsidir. Bir çox qurumda ƏST-nin uğuru "denetimdə cəza yememek" üzərindən ölçülür. Bu ölçüt, qısa müddətli rahatlıq verir. Lakin uzun müddətli təhlükəsizlik istehsal etmir. Həqiqi uğur meyarı budur: təkrar edən risklər azalırmı, aksiyonlar bağlanırmı, qəzalar azalırmı?

"Sənəd" əlbəttə lazımdır amma yetərli deyildir. Sənəd, sistemin dəlilidir; sistemin özü deyildir. Sənədlər sistemlə məna qazanır. Risk qiymətləndirməsi, aksiyonlar bağlanırsa dəyərlidir. Təlim, sahədə davranış dəyişdirirsə dəyərlidir. Təlim, böhran refleksi yaratırsa dəyərlidir. Şura protokolları, qərarların tətbiqi izlənirsə dəyərlidir.

Türkiyədə yaxşı müəssisələr bu ayrımı aydın şəkildə bilir. Sənədi "olması lazım olan" olaraq görür; əsil fokusunu nəzarət mexanizmasına verir. Çünki nəzarət mexanizması, müəssisənin ƏST-ni idarəetmə sisteminə dönüşdürür. İdarəetmə sistemi olduqda da ƏST, müəssisənin böyüməsini əngəlləyən bir yük deyil; dayanıqlılığını güclendiren bir vasitə halına gəlir.

EGEROBOT İSG-SİS® bu dönüşümün altyapısını təmin edir. Sənədləri avtomatlaşdırmaqdan daha vacib olanı, sənədlərin arxasındakı nəzarət sistemini qurur. Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı xidmətini korporativ yaddaşa dönüşdürür, aksiyonların sahədə bağlanmasını təmin edir, idarəetməni verilərə dayalı qərar almağa məcbur edir.