Türkiyədə əmək sağlamlığı və təhlükəsizliyi danışıldıqda çox vaxt fokus "mütəxəssis nə etdi?", "Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı hesabatı var mı?", "təlim verildi mi?" kimi suallar olur. Lakin sahədə həqiqi qırılma nöqtəsi çox vaxt başqa bir yerdə yaşanır: işverənin, yəni patronun tutumunda. Çünki ƏST sistemi yalnız texniki bir disiplin deyildir; eyni zamanda idarəetmə mədəniyyətidir. İdarəetmə mədəniyyəti isə qərar alma biçimidir. Qərar alma biçimi dəyişmədikce, ƏST sənədləri dəyişsə belə sahədəki risklər çox vaxt eyni qalar.

Türkiyədə bir çox patron riski bilməz deyil; bilir. Usta başı da bilir, şef də bilir, istehsal müdürü də bilir, patron da bilir. Hətta çox vaxt patron, riskin nə olduğunu mütəxəssis qədər həqiqi bilir. Çünki sahanı illərdır görmüşdür, sektorun reallıqlarını yaşamışdır. Lakin buna baxmayaraq bəzi risklər davamlı təxirə salınır, bəzi çatışmazlıqlar xronikləşir, bəzi uyğunsuzluqlar "idarə edər" səviyyəsində normalləşir. Bu tablo bayırdan baxıldıqda "laqeydlik" kimi görünür. Halbuki sahədə görülən şey çox vaxt daha mürəkkəbdir: patronun riski görə bilməməsi bir şüursuzluqdan deyil, Türkiyənin müəssisə dinamiklərindən doğan bir idarəetmə refleksindən qaynaqlanır.

Bu yazı, Türkiyədə patronların riski bilməsinə baxmayaraq niyə çox vaxt gərəyini etmədiyini; bunun altında yatan psixoloji və iqtisadi mexanizmları; bu yanaşmanın müəssisəyə necə xərc istehsal etdiyini və ƏST-də həqiqi dönüşümün patron baxımından hansı çərçivədə mümkün olduğunu analiz edir.

Hər şeydən əvvəl patronun riski "görə bilməməsi" çox vaxt birbaşa inkar şəklində deyildir. Patron riskin mövcudluğunu bilir amma riski "indi gündəm" olaraq görmür. Bunun əsas səbəbi Türkiyədə müəssisəçiliyin gündəm yapısının çox sərt olmasıdır. Nağd axışı, tahsilat, sipariş yetişdirmə, enerji xərcləri, işçilik tapma problemi, podratçı idarəetməsi, vergi yükü, sığorta yükü… Bu təzyiqlər, patronun zehnini davamlı yanğın söndürmə rejimində tutur. Belə bir zehni mühitdə ƏST, ancaq "qəza olduqda" və ya "denetim yaxınlaşdıqda" üst sıraya çıxar. Risklər, gündəm yarışında geridə qalar.

Bu vəziyyətin digər bir səbəbi, riskin "görünməz xərc" olmasıdır. Patron baxımından istehsal xəttini dayandırmanın xərci görünürdür; çünki o gün istehsal düşür, sipariş gecikir, müştəri təzyiqi gəlir. Halbuki riskin xərci qeyri-müəyyən görünür; çünki risk baş vermədikce kağız üstündə qalır. Türkiyədə işverənin ƏST-yə investisiya etməsini çətinləşdirən ən vacib psixoloji bariyer budur: qəti xərc ilə ehtimal xərcin müqayisəsi. Patron, qəti olanı görür, ehtimalı təxirə sala bilər kimi hiss edir. Halbuki sahədə həqiqət budur: risk bir ehtimal deyildir, vaxtı qeyri-müəyyən bir xərcdir. Bu gün olmazsa sabah olur. Sabaha qaldıqda da xərc böyür.

Türkiyədə riskin normalləşməsi də bu prosesi sürətləndirir. Müəssisələrdə illərdır edilən bir çox "yanlış tətbiq" zamanla işləmə standartı kimi algılanır. Qoruyucusuz maşınla işləmə, etiketlənməmiş elektrik panosu, yetersiz işaretleme, uyğunsuz qaldırma daşıma, podratçının təlim və icazə proseslərinin zəifliyi… Bu tablo bəzi müəssisələrdə o qədər adət olunmuşdur ki "doğrunu etmək" əlavə iş kimi görülür. Patron baxımından isə əlavə iş çox vaxt xərc və vaxt deməkdir. İstehsal düzənini pozmadan idarə etmək daha asan görünür.

Bir də Türkiyədə patronun ən böyük yanılğılarından biri budur: "Biz diqqət edirik." Patron çox vaxt belə düşünür: "Biz illərdır bu işi edirik, gözümüz açıq, ustamız təcrübəli, başımıza bir şey gəlməz." Bu düşüncə güvən verici kimi görünür amma ƏST baxımından kövrəkdir. Çünki ƏST şəxsi diqqətə buraxıla bilməz. Şəxsi diqqət bir sistem deyildir. ƏST sistem istər. Sistem qurulmadıqda isə risk, diqqətin dalğalandığı yerdə böyür. İnsan yorulur, tələsir, dalgın olur, yeni personal gəlir, podratçı dəyişir… Məhz bu dəyişənlər, patronun "diqqət" fərz etməsini boşa çıxarır.

Türkiyədə patronun riski görə bilməməsində bir başqa vacib faktor da "məsuliyyətin dağıdıldığı sanrısıdır." Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı ilə işləmək, bəzi patronlarda "bu işi onlar izləyir" algısı yaradır. Bu algı, məsuliyyəti psixoloji olaraq azaldır. Halbuki qanunvericilik bunu qəbul etmir. Outsource xidmət almaq, işverəni məsuliyyətdən qurtarmaz. Sahədə bir çox patron bu həqiqəti ancaq iş qəzası olduqda sərt şəkildə duyar. Çünki o gün gəldikdə məsuliyyət hesabatda kimə yazıldığı ilə deyil, müəssisənin diqqət borcunu yerinə yetirib-yetirmədiyilə ölçülür.

İş hüququ baxımından da patronun ən böyük səhvi, ƏST-ni "sənəd işi" zənn etməsidir. Risk qiymətləndirməsinin edilmiş olması, işverənin riskləri idarə etmiş olduğu mənasına gəlmir. Təlim formunun imzalı olması, işverənin təlimi effektiv etdiyi mənasına gəlmir. Təlim hesabatı, müəssisənin böhran refleksini inkişaf etdirdiyi mənasına gəlmir. Türkiyədə denetim odaklı praktik üzündən patronlar sənədin qoruyucu olduğuna inana bilər. Halbuki qəza sonrası qiymətləndirilən şey sənədin mövcudluğu deyil; riskin nəzarət edilib-edilmədiyidir.

Patronun riski görə bilməməsinin bir başqa səbəbi də müəssisənin öz daxili nəzarət mexanizmasının zəif olmasıdır. Türkiyədə bir çox müəssisədə sahədən idarəetməyə doğru gələn məlumat filtrələnir. Usta başı "şişirtməyək" deyir, şef "indi iş yetişir" deyir, istehsal müdürü "sabah həll edərik" deyir. Patron sahədəki həqiqi riskin hamısını görmür; çünki həqiqi məlumat yuxarıya sistematik şəkildə çıxmır. ƏST mütəxəssisi tespit yazır amma hesabat "qovluğa qaldırılır." Bu vəziyyətdə patronun önünə "qərar verdirən verilər" gəlməz. Verilər gəlməyincə patron da gündəmini dəyişdirmiz.

Burada kritik bir həqiqət ortaya çıxar: Patron riski görə bilmir deyil; risk idarəetməsi veriləri patronun önünə sistematik gəlməzsə risk gündəm olmaz. Bu səbəbdən ƏST-də dönüşümün açarı patronu günahlandırmaq deyil; patronun qərar vermə biçimini bəsləyəcək bir nəzarət və izləmə sistemi qurmaqdır. Patron, doğru verilər gəlincə qərar verir. Çünki Türkiyədə patron, xərc ilə risk arasında seçim etdiyində riskin xərcini somut görərsə investisiya edər. Problem, riskin xərcinin görünməz qalmasıdır.

Türkiyədə patronun riski bilməsinə baxmayaraq görə bilməməsi çox vaxt pis niyyətdən deyil; gündəm təzyiqindən, riskin görünməz xərcindən, denetim mədəniyyətindən və nəzarət mexanizması çatışmazlığından qaynaqlanır. Patron, "əvvəlcə istehsal" refleksi ilə hərəkət edərkən riskin xərcini baş vermədən əvvəl tam görə bilmir. Bu səbəbdən risk təxirə salınır. Təxirə salınan risk isə yığılır və vaxtı gəldikdə müəssisəyə ağır bir xərc olaraq dönür.

Bu dövrü qırmağın yolu, patronu günahlandırmaq deyil; müəssisənin ƏST nəzarət sistemini qurmaqdır. Risklər, uyğunsuzluqlar, aksiyonlar və təkrarlar idarəetmə ekranına verilər olaraq gəlməlidir. Bağlanmayan aksiyonlar görünür olmalı, təkrar edən uyğunsuzluqlar trend olaraq ortaya çıxmalı, gecikmilər idarəetməyə hesabat yazılmalıdır. Patron ancaq o zaman riskin həqiqi xərcini, baş vermədən əvvəl görür və qərar alır.

EGEROBOT İSG-SİS® tam olaraq bu nöqtəyə fokuslanır. ƏST-ni sənəd istehsal sahəsi olmaqdan çıxarıb bir nəzarət sisteminə dönüşdürür. Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı hesabatlarını aksiyonlara bağlayan, məsuliyyəti aydınlaşdıran, bağlanmanı doğrulayan, təkrarları analiz edən və idarəetməni verilər ilə görüşdürən bir yapı qurar. Belə bir yapı qurulduqda patronun ƏST-yə baxışı da dəyişir. Çünki ƏST artıq "xərc" deyil, müəssisənin risk xərcini nəzarət edən bir idarəetmə vasitəsinə dönüşür.